تبلیغات
پرنیان - صورفلكی

مقدمه

از زمانهای کهن ، مردم در آسمان شب در میان گروههای ستارگان ، اشکالی خیالی دیده‌اند. با استفاده از خطوط ، آنها ستارگان این گروهها را به یکدیگر متصل کرده و اشکالی به نام صورت فلکی را تشکیل داده‌اند. امروز طبق سیستمی بین المللی آسمان پیرامون زمین به 88 منطقه تقسیم می‌شود و هر منطقه در بر گیرنده یک صورت فلکی است.

طرح هر صورت فلکی نمایانگر شیء یا جانداری است و تعدادی از آنها به یاد شخصیتهای اسطوره‌ای نامگذاری شده‌اند. از زمین ، ستارگان هر صورت فلکی مجاور یکدیگر به نظر می‌آیند، اما در حقیقت آنها فاصله بسیاری از همدیگر دارند. همگی آنها در فواصل مختلفی از زمین قرار دارند. اگر می‌توانستیم از جای دیگری از فضا به صورت فلکی جبار نگاه کنیم، طرح ستاره‌ای آن از آنچه که از زمین می‌بینیم، متفاوت می‌باشد.

کره آسمان

از زمین ، صورتهای فلکی چنین به نظر می‌رسند که به داخل کره‌ای تو خالی معروف به کره آسمان چسبیده‌اند. ظاهراً این کره هر 24 ساعت یکبار در مسیری شرقی _ غربی به دور زمین می‌گردد. شبکه‌ای از خطوط معروف به بعد و میل به اختر شناسان کمک می‌کند تا محل ستارگان کره آسمان را بیابند و نقشه‌های ستارگان ، تصویر کره‌ای فرضی بر روی صفحه‌ای تخت هستند.

ستاره قطبی و دبها

آنهایی که در نیمکره شنالی زندگی می‌کنند، می‌توانند به قطب شمال کره آسمان بنگرند. ستاره قطبی به این قطب بسیار نزدیک است. بر خلاف سایر ستارگان ، به نظر نمی‌آید که با گردش زمین به دور محورش ، ستاره قطبی در آسمان حرکت کند. صور فلکی پیرامون ستاره قطبی عبارتند از دب اکبر (خرس بزرگ) و دب اصغر (خرس کوچک)

ستاره قطبی همواره این چنین در مجاورت قطب شمال سماوی قرار نداشته و همیشه نیز چنین باقی نخواهد ماند. چون زمین اندکی در محورش تکان می‌خورد، قطب شمال همیشه به نقطه‌ای ثابت در کره آسمان اشاره نمی‌کند. در عوض در طی 25800 سال ، بخش شمالی محور زمین دایره کوچکی را در نیمه شمالی کره آسمان بجای می‌گذارد. ستارگانی که به این دایره نزدیکترند، به نوبت قطب شمال کره آسمان را نشان می‌دهند.

قدر ظاهری

هنگامی که به ستارگان درخشان در آسمان شب می‌نگریم، برخی از بقیه درخشانترند. ستاره شناسان برای بیان میزان درخشندگی ستارگان ، از یک مقیاس درخشندگی به نام قدر ظاهری استفاده می‌کنند. برای اولین بار هیپارخوس ، منجم یونانی قرن دوم پیش از میلاد ، ستارگان را این چنین طبقه بندی کرد. سپس دامنه مقیاسش برای در بر گرفتن اجرام سماوی درخشانتر و کم نورتر ، افزایش یافت.

صلیب جنوبی

ساکنان نیمکره جنوبی کره آسمان بنگرند. هیچ ستاره درخشانی مجاور این قطب نیست، اما صورت فلکی صلیب جنونی نشانه‌ای برای یافتن آن است. اگر چه صلیب جنونی از تمام صور فلکی کوچکتر است، اما در زمینه روشن کهکشان راه شیری جنوبی ، یافتن آن آسان است. با گذشت زمان، نقطه‌ای از کره آسمان که محور چرخش زمین رو به آن است، تغییر مکان می‌دهد. در طی سالها این تغییر تنها به اندازه عرض ظاهری ماه است، ولی در خلال قرنها ، این جابجایی شدید است. مثلاً اگر شهرهای نیمکره شمالی نظیر ونکوور یا لندن در 3 هزار سال قبل از میلاد وجود داشتند، ساکنانشان می‌توانستند صورت فلکی صلیب جنوبی را ببیند.

منطقة البروج

چنین به نظر می‌رسد که همزمان با گردش زمین به دور خورشید، خورشید در مقابل زمینه متغیری از ستارگان حرکت می‌کند. مسیر سالیانه خورشید به دایرة البروج و پهنه‌ای از آسمان که با زاویه تقریبی 9 درجه از طرفین آن گسترده می شود، به منطقه البروج معروف است. تمدنهای باستانی برای اندازه گیری زمان، منطقه البروج را به 12 صورت فلکی تقسیم کردند ولی اکنون صورت فلکی دیگری به نام حوا به این باریکه آسمان افزوده شده است.

آشنایی با رصد صُوَرفلکی

رصد آسمان کار بسیار آسانی است. همه ی آنچه شما نیاز دارید یک جفت چشم و یک آسمان تاریک است. در شهرها، چراغهای خیابان، آسمان را روشن می کنند و نمی گذارند که ستارگان کم نور آسمان دیده شوند. ولی بیشتر ستارگان پرنور آسمان حتی در شهرها نیز قابل رؤیت هستند.

معمولاً سخت ترین کار، تشخیص یک ستاره یا صورت فلکی برای اولین بار است.

صور فلکی الگوهایی خیالی هستند که از کنار هم قرار گرفتن تعدادی از ستارگان در آسمان ساخته می شوند. صور فلکی معمولاً به نام اشیاء، حیوانات و موجودات افسانه ای خوانده می شوند. بعضی صورفلکی شبیه آن نامی که برایشان گذاشته اند هستند، ولی بقیه ممکن است هیچ شباهتی به نام خود نداشته باشند. مثلا صورت فلکی اسد، واقعا شبیه یک شیر است، ولی جَدی (=بُزماهی) شباهتی به این حیوان افسانه ای ندارد:

 برای شروع آشنایی با صور فلکی بیایید با مشهورترین الگوی آسمانی یعنی دب اکبر آغاز کنیم. بسیاری از ما شکل این صورت فلکی را می شناسیم. در واقع آن 7 ستاره ی پرنور دب اکبر، در آسمانِ تمامی نقاط ایران دیده می شوند. در فصل پاییز البته در نقاط جنوبی ایران، این صورت فلکی در زیر افق شمالی می رود و به سختی قابل رؤیت است.

 صورت فلکی دب اصغر، از دب اکبر کم نورتر و کوچکتر است. ولی در شکل ظاهری شبیه دب اکبر است. در تصویر 5 موقعیت و شباهت این دو صور فلکی دیده می شود.

 برای اینکه ببینید آیا می توانید دب اکبر را در آسمان بیابید، آیا می توانید دب اکبر را از میان ستارگان تشخیص دهید؟

 تعداد زیادی صورت فلکی در آسمان وجود دارند، که همگی در تمدنها و روزگاران مختلفی از دوران باستان (سومر و بابل)ساخته شده اند. البته بعضی از این صور فلکی مربوط به دوران متأخرتر می شوند. مثلاً صورفلکی آسمان جنوبی مربوط به سفرهای قرون اخیر به سرزمینهای نیمکره ی جنوبی زمین می شود. در واقع بعضی از صورفلکی در آسمان نیمکره ی شمالی دیده نمی شود، و باید از نیمکره ی جنوبی به آنها نگریست.

در میان صورفلکی مختلف آسمان شب، تعدادی از آنها به عنوان بروج یا صورفلکی دایرة البروجی شناخته می شوند. این صورفلکی خاص در واقع مسیر حرکت ظاهری خورشید و ماه و سیارات را در میان ستارگان نشان می دهند. و همین باعث شهرت بیشتر این صور فلکی شده است.

وقتی می گوییم که خورشید یا ماه در صورت فلکی خاصی قرار دارد به این معنی است که: ماه و خورشید در مسیر دید این صور فلکی قرار می گیرند. فرض کنید که شما در حال نگریستن به یک کوه بلند هستید، و در همین هنگام یک مداد را در مسیر دید خود قرار می دهید. از نگاه شما به نظر می رسد که این مداد در مسیر دید آن کوه قرار گرفته است. سیارات و ماه و خورشید نیز به همین شکل در مسیر دید صور فلکی دایره البروجی قرار می گیرند.